Sau đột quỵ, người bệnh có thể phải đối mặt với nhiều di chứng như yếu hoặc liệt một bên cơ thể, mất thăng bằng, khó đi lại và hạn chế vận động. Trong đó, co cứng cơ là một vấn đề thường gặp và có thể ảnh hưởng đáng kể đến quá trình phục hồi nếu không được đánh giá, can thiệp phù hợp.
Nhiều gia đình chỉ bắt đầu quan tâm khi bàn tay người bệnh ngày càng co quắp, khuỷu tay khó duỗi, chân cứng hoặc việc đi lại trở nên khó khăn. Tuy nhiên, khi tình trạng hạn chế vận động đã kéo dài, quá trình phục hồi có thể trở nên phức tạp hơn.
Vậy co cứng cơ sau đột quỵ là gì? Vì sao tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khả năng vận động lâu dài? Và người bệnh cần được phục hồi như thế nào?
Co cứng cơ sau đột quỵ là gì?
Sau đột quỵ, tổn thương hệ thần kinh có thể làm thay đổi khả năng kiểm soát vận động của cơ thể. Một số người bệnh xuất hiện tình trạng cơ tăng trương lực, khiến cơ trở nên căng và cứng hơn bình thường.
Gia đình có thể nhận thấy những biểu hiện như:
- Bàn tay thường xuyên nắm chặt, khó mở.
- Các ngón tay khó duỗi.
- Khuỷu tay có xu hướng co lại.
- Cánh tay khó đưa lên hoặc đưa ra trước.
- Chân trở nên cứng khi đứng hoặc đi.
- Bàn chân khó đặt đúng tư thế.
- Khó thay đổi tư thế.
- Động tác chậm và khó kiểm soát.
- Khả năng vận động ngày càng hạn chế.
Mức độ co cứng ở mỗi người bệnh không giống nhau. Có người chỉ bị hạn chế nhẹ, trong khi người khác có thể gặp khó khăn rõ rệt trong vận động và sinh hoạt.
Điều quan trọng là cơ cứng không đồng nghĩa với cơ đã khỏe trở lại. Người bệnh có thể đồng thời bị yếu cơ, giảm khả năng kiểm soát vận động và tăng trương lực cơ.
Vì sao người bệnh sau đột quỵ dễ bị co cứng?
Khả năng vận động bình thường cần sự phối hợp giữa não, hệ thần kinh, cơ và khớp. Khi đột quỵ gây tổn thương vùng não liên quan đến vận động, khả năng điều khiển cơ có thể bị rối loạn.
Người bệnh có thể không thực hiện được những động tác chủ động như trước. Cánh tay hoặc chân bên yếu ít được sử dụng, tư thế cơ thể thay đổi và mức độ vận động giảm.
Nếu tình trạng này kéo dài, người bệnh có thể hình thành một vòng luẩn quẩn:
Yếu cơ → giảm vận động → hạn chế tầm vận động → cơ và khớp ngày càng khó cử động → việc tập luyện trở nên khó khăn hơn.
Đây là một trong những lý do người bệnh sau đột quỵ cần được đánh giá khả năng vận động và xây dựng chương trình phục hồi phù hợp thay vì chỉ chờ đợi cơ thể tự hồi phục.
Vì sao càng để lâu càng khó phục hồi?
Co cứng cơ không chỉ ảnh hưởng đến cảm giác “cứng” ở tay hoặc chân. Khi vận động bị hạn chế trong thời gian dài, người bệnh có thể gặp thêm nhiều vấn đề về chức năng.
1. Tầm vận động khớp có thể bị hạn chế
Khi một khớp ít được vận động, người bệnh có thể ngày càng khó thực hiện đầy đủ các động tác.
Ví dụ, bàn tay khó mở, khuỷu tay khó duỗi hoặc chân khó đưa về vị trí phù hợp.
Khi tầm vận động giảm, việc thực hiện các bài tập phục hồi cũng trở nên khó khăn hơn.
2. Khả năng sử dụng tay chân giảm
Một người bệnh có bàn tay co cứng và khó mở sẽ khó thực hiện các động tác cầm, nắm hoặc sử dụng đồ vật.
Tương tự, nếu chân cứng và khó kiểm soát, việc đứng, chuyển trọng lượng và tập đi có thể trở nên khó khăn.
3. Ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày
Co cứng có thể khiến người bệnh gặp khó khăn khi:
- Mặc quần áo.
- Ăn uống.
- Vệ sinh cá nhân.
- Chuyển từ giường sang ghế.
- Đứng lên, ngồi xuống.
- Đi lại.
- Thực hiện các hoạt động cần sử dụng tay.
Khi khả năng tự thực hiện giảm, người bệnh có thể phải phụ thuộc nhiều hơn vào người chăm sóc.
4. Làm quá trình tập luyện trở nên khó khăn
Phục hồi chức năng sau đột quỵ hướng đến việc giúp người bệnh cải thiện khả năng kiểm soát vận động và từng bước tăng mức độ độc lập.
Nhưng nếu cơ và khớp đã hạn chế vận động trong thời gian dài, người bệnh có thể khó thực hiện các động tác cần thiết.
Vì vậy, đánh giá sớm và tập luyện phù hợp là yếu tố quan trọng trong quá trình phục hồi.
Những dấu hiệu gia đình cần chú ý
Gia đình nên theo dõi người bệnh sau đột quỵ và lưu ý khi xuất hiện những thay đổi như:
Bàn tay ngày càng khó mở: Người bệnh thường xuyên nắm chặt bàn tay, các ngón khó duỗi.
Khuỷu tay khó duỗi: Cánh tay có xu hướng giữ ở tư thế co và khó đưa về vị trí bình thường.
Chân cứng khi đi: Người bệnh khó bước, bước không đều hoặc gặp khó khăn khi đặt chân xuống sàn.
Khó thay đổi tư thế: Việc trở mình, ngồi dậy hoặc đứng lên trở nên khó khăn hơn.
Tầm vận động giảm: Những động tác trước đây còn thực hiện được nhưng ngày càng khó thực hiện.
Giảm khả năng tự chăm sóc: Người bệnh cần người nhà hỗ trợ nhiều hơn trong các hoạt động hằng ngày.
Khi những dấu hiệu này xuất hiện hoặc tăng dần, gia đình nên đưa người bệnh đi đánh giá phục hồi chức năng.
Những sai lầm người nhà thường mắc phải
Tự kéo hoặc bẻ mạnh tay chân
Khi thấy tay chân co cứng, một số gia đình cố gắng kéo thật mạnh để “duỗi cơ”.
Tuy nhiên, người nhà không nên tự ý bẻ, kéo hoặc ép khớp quá mức khi chưa được hướng dẫn chuyên môn.
Để người bệnh nằm yên vì sợ té ngã
Lo lắng người bệnh bị té là điều dễ hiểu. Nhưng việc hạn chế hoàn toàn vận động có thể khiến người bệnh ngày càng yếu và giảm khả năng vận động.
Thay vì không cho vận động, gia đình nên tạo môi trường an toàn và hỗ trợ người bệnh theo đúng hướng dẫn.
Làm thay mọi việc
Khi người bệnh yếu, gia đình thường có xu hướng làm thay tất cả.
Tuy nhiên, nếu người bệnh còn khả năng tự thực hiện một phần hoạt động, việc khuyến khích họ tham gia trong khả năng phù hợp có thể giúp duy trì tính chủ động và mức độ độc lập.
Tự áp dụng bài tập trên mạng
Mỗi người bệnh sau đột quỵ có mức độ tổn thương và khả năng vận động khác nhau.
Một bài tập phù hợp với người này chưa chắc phù hợp với người khác.
Vì vậy, chương trình tập luyện nên được xây dựng dựa trên đánh giá cụ thể.
Phục hồi chức năng có thể hỗ trợ người bệnh như thế nào?
Mục tiêu của phục hồi chức năng không chỉ là làm cho cơ “mềm hơn”, mà hướng đến việc giúp người bệnh cải thiện khả năng vận động và thực hiện các hoạt động trong cuộc sống.
Tại An Bình Hưng, Khoa Phục hồi chức năng – Y học cổ truyền được chia thành hai bộ phận gồm Y học cổ truyền và Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng. Bệnh viện cung cấp chương trình phục hồi chức năng – vật lý trị liệu tại nhà dựa trên nhu cầu thực tế của người bệnh.
Theo hồ sơ năng lực, An Bình Hưng có định hướng điều trị và phục hồi cho người bệnh sau tai biến mạch máu não, bên cạnh các bệnh lý cơ xương khớp, thần kinh cột sống, chấn thương và sau phẫu thuật.
Tùy tình trạng, người bệnh có thể được đánh giá và hướng dẫn:
Duy trì tầm vận động
Các khớp được vận động trong giới hạn phù hợp nhằm hạn chế tình trạng ngày càng khó cử động.
Tập kiểm soát vận động
Người bệnh được khuyến khích tham gia chủ động vào động tác trong khả năng của mình, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào người nhà.
Tập tư thế và thăng bằng
Người bệnh có thể được tập kiểm soát tư thế từ nằm, ngồi đến đứng, tùy theo khả năng và mức độ an toàn.
Tập chuyển tư thế và di chuyển
Khi đủ điều kiện, chương trình có thể hướng đến việc tập chuyển từ giường sang ghế, đứng lên, chuyển trọng lượng và tập đi.
Tập các hoạt động chức năng
Mục tiêu cuối cùng là giúp người bệnh ứng dụng khả năng vận động vào sinh hoạt như ăn uống, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân và di chuyển.
Người nhà có vai trò gì trong quá trình phục hồi?
Gia đình là một phần quan trọng trong quá trình phục hồi sau đột quỵ.
Người chăm sóc cần được hướng dẫn cách:
- Hỗ trợ người bệnh thay đổi tư thế.
- Bảo vệ tay chân bên liệt.
- Không kéo mạnh cánh tay bên yếu.
- Hỗ trợ người bệnh tập đúng cách.
- Bố trí môi trường hạn chế nguy cơ té ngã.
- Theo dõi những thay đổi về vận động.
- Động viên người bệnh kiên trì.
- Đưa người bệnh tái đánh giá khi tình trạng thay đổi.
Phục hồi chức năng không phải quá trình diễn ra trong một vài ngày. Mức độ tiến bộ phụ thuộc vào nhiều yếu tố và cần được theo dõi, điều chỉnh theo từng giai đoạn.
Khi nào người bệnh cần được đánh giá?
Gia đình nên đưa người bệnh đi khám và đánh giá phục hồi chức năng khi:
- Tay chân ngày càng cứng.
- Bàn tay khó mở.
- Khuỷu tay hoặc đầu gối khó duỗi.
- Khả năng đi lại giảm.
- Người bệnh ngày càng phụ thuộc vào người chăm sóc.
- Tầm vận động khớp giảm.
- Việc tập luyện trở nên khó khăn hơn.
- Xuất hiện đau hoặc bất thường trong quá trình vận động.
Nếu người bệnh đột ngột yếu liệt nặng hơn, méo miệng, nói khó, rối loạn ý thức hoặc xuất hiện triệu chứng thần kinh mới, cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngay vì đây có thể là dấu hiệu của đột quỵ tái phát.
Đừng chờ đến khi tay chân co quắp mới bắt đầu phục hồi
Sau đột quỵ, mỗi người bệnh có một hành trình phục hồi khác nhau.
Có người tiến bộ nhanh. Có người cần nhiều thời gian hơn. Có người cần sự hỗ trợ lâu dài để duy trì chức năng và hạn chế biến chứng.
Điều quan trọng là gia đình không nên chỉ nhìn vào việc “tay chân đã cử động được chưa”, mà cần quan tâm đến khả năng kiểm soát vận động, tầm vận động, khả năng đi lại và mức độ tự lập trong sinh hoạt.
Co cứng cơ càng kéo dài, việc vận động càng có thể trở nên khó khăn. Vì vậy, phát hiện sớm, đánh giá đúng và tập luyện phù hợp là những bước quan trọng trong quá trình phục hồi sau đột quỵ.
Nếu người thân của bạn đang có biểu hiện tay chân ngày càng cứng, bàn tay khó mở, khó duỗi khớp hoặc đi lại khó khăn sau đột quỵ, hãy chủ động đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được đánh giá và xây dựng chương trình phục hồi phù hợp.
Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng tại Bệnh viện An Bình Hưng
Bệnh viện An Bình Hưng cung cấp dịch vụ Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng, đồng thời triển khai chương trình phục hồi chức năng – vật lý trị liệu tại nhà cho người bệnh có nhu cầu.
Phục hồi đúng cách không chỉ giúp người bệnh cải thiện vận động, mà còn hướng đến mục tiêu quan trọng hơn: tăng khả năng tự chăm sóc và từng bước trở lại cuộc sống hằng ngày.
BỆNH VIỆN AN BÌNH HƯNG
📍 Địa chỉ: Lô 18–21, 44–45 Đại lộ Võ Nguyên Giáp, P. Hạc Thành, Tỉnh Thanh Hóa
📞 Số điện thoại: 0237 8671 999
📲 Tổng đài CSKH: 0836 999 599
Lưu ý: Nội dung mang tính cung cấp thông tin sức khỏe, không thay thế cho thăm khám, chẩn đoán và điều trị trực tiếp của bác sĩ.
